IN SITU: Lifepatch – Het verhaal van Tijger en Leeuw
Lifepatch is een community-based organisatie die in 2011 werd opgericht in Yogyakarta, Indonesië. De leden organiseren interdisciplinaire praktijken waarbij kunst, wetenschap en technologie een dialoog aangaan om zo het gebruik van technologische, natuurlijke en menselijke hulpbronnen in hun regio nuttig te ontwikkelen. Samenwerking en interdisciplinariteit staan centraal in hun werk, zoals dat het geval is bij veel artistieke collectieven in Indonesië.
Hun project voor M HKA, getiteld 'The Tale of Tiger en Lion', concentreert zich op de relaties tussen twee belangrijke figuren van de Nederlandse koloniale geschiedenis in Indonesië: Hans Christoffel en Si Singamangaraja XII. Aan het begin van de 20ste eeuw was de Zwitser Christoffel werkzaam als kapitein in het Koninklijk Nederlands-Indische Legioen, met de opdracht stamkoningen en leiders in Indonesië te vermoorden. Zijn kat-en-muisspel met Si Singamangaraja, de spirituele en politieke leider van het Batak-volk in Sumatra, werd legendarisch, waardoor Si Singamangaraja de status kreeg van nationale held. Si Singamangaraja – de 'Leeuwenkoning' – werd uiteindelijk gedood tijdens zijn guerrillaweerstand tegen Christoffels zogenaamde 'Tijgerlegioen'.
Christoffel reisde overal in Indonesië om wapens en artefacten te verzamelen van de stammen die hij afslachtte. Nadat hij met Adolphina van Rijswijck, dochter van burgemeester Jan van Rijswijck, was getrouwd, vestigde hij zich uiteindelijk in Antwerpen. Later schonk hij zijn collectie aan het Etnografisch Museum in Antwerpen. Voor de tentoonstelling presenteert Lifepatch een belangrijke selectie van deze artefacten, samen met nieuwe kunstwerken over de twee figuren en hun opmerkelijk, onderling verweven verhaal. De expo brengt de concurrerende verhalen aan het licht die aan het werk zijn in de machinerie van macht en kolonialisme.
De tentoonstelling begon met onderzoek in de collectie van Christoffel, nu gehuisvest in het MAS (Museum Aan de Stroom) in Antwerpen. Daarna zette Lifepatch het onderzoek verder in Noord-Sumatra, om andere verhalen te verzamelen die gelinkt zijn aan Si Singamangaraja, Christoffel en de Nederlandse bezetting in de regio. Lifepatch ontdekte dat zulke verhalen nog steeds circuleren onder de bevolking van Noord-Sumatra, hoewel veel van de historische artefacten opgeslagen zijn in musea in het buitenland. Het feit dat mensen deze geschiedenis nog steeds geloofden en verhalen vertelden die er verband mee hielden, ondanks het gebrek aan artefacten, wierp vragen op over de waarheid. Moet de waarheid door objecten worden geverifieerd of is waarheid vergelijkbaar met geloof en heeft het dus geen fysiek bewijs nodig? Is de museumversie betrouwbaarder dan de versie van de mensen in Noord-Sumatra?
In The Tale of Tiger en Lion presenteert Lifepatch de bevindingen van zijn onderzoek, waarin historische artefacten, kunstwerken en archiefmateriaal zijn opgenomen, samen met een verhaal dat alle tentoongestelde objecten verbindt, waarbij getracht wordt de complexiteit van deze geschiedenis naar voren te brengen.
Het IN SITU-programma van M HKA biedt middelgrote monografische tentoonstellingen van belangrijke – pas beginnende of mid-career – kunstenaars uit de hele wereld. Het richt zich op opdrachten voor nieuwe werken en belicht experimentele praktijken in M HKA's grootste en meest atypische tentoonstellingsruimte.
Lifepatch wordt gerepresenteerd door M HKA in het kader van Europalia Indonesië.
De tentoonstelling wordt ontwikkeld in samenwerking met AIR Antwerpen en MAS - Museum aan de Stroom.
Items
An entity of spirit / Gajah Dompak replica, 2017
Een geheel van geesten / Gajah Dompak-replica
De mensen in Batak wordt verteld dat Si Singamangaraja XII een speciaal zwaard heeft dat overgeërfd kan worden. Het kan alleen worden gebruikt door degenen die Si Singamangaraja zelf heeft gekozen. Het zwaard, Gajah Dompak genaamd, heeft twee gecombineerde klingen met de scherpe randen aan de binnenkant, tegenover elkaar staand. In tegenstelling tot andere wapens is de Gajah Dompak niet ontworpen om te doden. Het is eerder een symbolisch vredeswapen en het is te zien op de vlag van de Si Singamangaraja-dynastie. Het Gajah Dompak wordt beschouwd als een mythisch of zelfs conceptueel zwaard, omdat zijn fysieke bestaan niet kan worden bewezen.
Tropische kruiden – vredesaroma
De Nederlanders probeerden Sumatra langzaam te veroveren omdat het, vergeleken bij Java, beschouwd werd als de toekomst van de agrarische handel en als potentieel aan natuurlijke hulpbronnen. Het Aroma of Peace-wierook draagt de boodschap in zich dat veel grondstoffen een cadeau van de natuur zijn diue oorspronkelijk werden gebruikt als geneeskrachtige kruiden of in rituelen en traditionele gebruiken, net als in religieuze praktijken. Dit aroma is de geur van vrede en wederzijds respect, niet die van de rede van brutaliteit en geweld.
Artefacten
Het verzamelen van artefacten kan beschouwd worden als het documenteren en archiveren van geschiedenis. Aan de ene kant is het een vorm van vastleggen die verhalen kan wat er in het verleden is gebeurd. Aan de andere onthult het tal van zaken – goede en slechte – die gebruikt kunnen worden om na te denken over de toekomst.
Collectie vaandels
Deze wimpels zijn nauw gelinkt aan lokale kennis over natuurlijke kleurstoffen zoals die in bepaalde regio’s van Indonesië bestaat. De wimpels worden gemaakt met een natuurlijke tie-and-dye-techniek (letterlijk: knoop-en-verftechniek) die gebaseerd is op de drie hoofdkleuren van de Batak: rood, zwart en wit. Tie-and-dye-technieken zijn complex. Traditioneel gebruikten leden van de Batak-volkeren, net als tal van andere stammen in Indonesië, deze techniek in het dagelijks leven. Als gevolg van een toenemend losraken van lokale kennis zijn mensen vandaag echter minder vertrouwd met de techniek.
Van Toba naar de wereld
Een postkaart schrijven is een eenvoudige manier om een kort en uniek bericht te sturen. Tijdens het tentoonstellingsproces hebben gemeenschappen in Noord-Sumatra en de leden van de Toba in het bijzonder direct of indirect aan dit werk deelgenomen. De berichten op deze postkaarten tonen hun kennis over de geschiedenis van hun voorouders, of wat ze denken dat die is, en over hun actuele cultuur, en de verwachtingen die ze koesteren.
In de naam van het licht
Stencil op transparant plastic
Er waren verschillende vormen van koloniale bezetting in Noord-Sumatra, en dat lokte vooral in het geval van Si Singamangaraja XII weerstand uit. De culminatie van kolonialisme en zending of Sendung – protestantse christelijke missionarissen uit Duitsland – veroorzaakte een grote crisis en verandering in de Batak-landen, aangezien de koloniale bezetting de verspreiding van het christendom in Noord-Sumatra versnelde. De vlaggen vertegenwoordigen de gelaagde en samenlopende missies van de Sendung en van de Nederlandse kolonisten, in hun conflict met de inheemse cultuur.
Dit type kanon ‘Rentaka’ was in vele maten te vinden, meestal van 25 tot 250cm. Het is afgeleid van een Portugees scheepskanon van de 16e eeuw. Het had in de Maleise archipel veel functies: signaalen feestkanon, ruilmiddel, bruidsschat. Maar in Aceh werd het hoofdzakelijk gebruikt bij het afdwingen van tolgelden in de Staat van Malakka. In 1600 bracht de eerste vrouwelijke Aceh admiraal, Malahayati, de Nederlandse vloot verliezen toe. Vanaf dan respecteerden de Britse en Nederlandse vloten de Aceh autonomie voor een lange tijd.
Lucide herinneringen
Deze holografische werken verbeelden de prestigieuze carrière van Hans Christoffel. Het was echter in deze periode, waarin hij een schitterende reputatie had, dat Christoffel besloot om uit het leger te treden. Hij distantieerde zich van zijn oude leven en probeerde zijn geschiedenis van bloedige oorlog en wreedheid te begraven. Zijn leven veranderde onder invloed van zijn vrouw: hij keerde zich af van koloniaal geweld en zocht het pacifisme en de religie op.
My Message to Tanah Toba , 2017
Mijn bericht aan Tanah Toba
Met behulp van deze postkaarten moedigt het Lifepatch-collectief bezoekers aan om hun eigen boodschap te schrijven in antwoord op de berichten van de Toba Batak, en op de met elkaar verweven geschiedenissen van Hans Christoffel en Si Singamangaraja XII. De berichten zullen naar North Sumatra worden verstuurd.
Noord-Sumatra-missie
Fotoreeksen van de MAS- en KITLV-archieven
De verhalen van Hans Christoffel, het Koninklijk Nederlands Indisch Leger (KNIL) en in het bijzonder van Christoffels Marechaussee-eenheid, bekend als de ‘Tijgerbrigade’, zijn goed gedocumenteerd. Deze fotoreeks laat zien hoe de eenheid zich logistisch voorbereidde voor de mobilisatie in de Gajo-, Alas- en Bataklanden in de Atjeh-regio van Sumatra. Ze waren goed voorbereid op hun speciale opdracht in Sumatra, namelijk het opsporen van de Toba Batak-leider Si Singamangaraja XII.
De vlekkeloze priester (Pendeta Tanpa Noda)
Het verhaal van Si Singamangaraja XII kent tal van variaties, vooral over de omstandigheden van zijn dood. Tijdens het onderzoek in Noord-Sumatra stootte Lifepatch op minstens vijf verschillende verhalen over hoe hij en zijn familie in de strijd stierven. Er was echter één element dat aan alle verhalen gemeenschappelijk was, namelijk dat Si Singamangaraja XII over een onsterfelijke kracht beschikte die alleen verminderd kon worden door lichamelijk contact met bloed. Er werd verteld dat Si Singamangaraja XII zijn kracht verloor omdat hij toen hij zijn dochter vasthield, bevlekt werd met haar bloed.
Her-verbeelden
Je fantasie inzetten is één manier om een historisch personage visueel te re-presenteren. Er bestaat geen fotografische documentatie van Si Singamangaraja XII. In plaats daarvan worden de archieven en de documentatie van historische helden in Indonesië vaak gevormd en bewaard via mondelinge historisering. Lifepatch ontmoette een aantal kunstenaars in de Sumatrische Batak-landen en vroeg hen een portret te maken van Si Singamangaraja XII.
Tarombo
Na de dood van Si Singamangaraja XII zette de Tijgerbrigade, geleid door Hans Christoffel, de rest van zijn familie gevangen. Veel van zijn kinderen, vooral de mannen, werden uit hun geboorteland gebannen, in de hoop zo de invloed van opvolgers van Si Singamangaraja te verminderen – die in de toekomst een nieuwe bedreiging van weerstand zouden kunnen vormen. De Tarombo of stamboom van de Batak is een methode om wat er overblijft van de Si Singamangaraja-tak te traceren. Lifepatch ontving de Tarombo van zijn achterkleinkinderen, die vandaag op gemeenschapsgronden leven.
Tiada Awal Tiada Akhir (Er is geen begin en geen eind)
Tweekanaalsvideo
De technologie en media van vandaag stellen mensen in staat om niet alleen over het verleden en de actuele gebeurtenissen te leren, maar ook om ze in vraag te stellen. De beelden links behandelen de plaatsen waar Si Singamangaraja XII werd geboren en opgegroeide – in de Bakkara-vallei aan de oevers van het Tobameer. Rechts zien we beelden uit Sionom Hudon, aan de oever van een kleine rivier in een bergachtig bosgebied, waar Si Singamangaraja XII omkwam nadat hij in een hinderlaag van Christoffels eenheid was beland. Tijdens de onderzoeksperiode in Noord-Sumatera leerde Lifepatch dat mensen in Noord-Sumatra, vooral in de Bakkara-vallei en in Sionom Hudon, nog steeds levendige herinneringen hebben aan Si Singamangaraja XII. De citaten in de video komen van uitspraken die zij over hem deden.
Eerbetoon aan Boru Lopian, 2017
Single-channel-video met de documentatie van een Marsiteka-performance
De performance is geïnspireerd op Boru Lopian Sinambela, een van de dochters van Singamangaraja XII, die meestreed tijdens de oorlog en samen met haar vader en twee broers omkwam. In Indonesië is ze een weinig bekende heldin, maar als tiener zag men haar al als een heel moedige persoon. Uit verschillende verhalen komen twee centrale ideeën naar voren over haar felle betrokkenheid in de strijd. Lifepatch wil ze graag allebei benadrukken. Ten eerste bad ze en bood ze – in een trance – raad aangaande de richting die uitgeslagen moest worden. Ten tweede nam ze de wapens op en vocht ze op het slagveld. De kunstenaars zien Boru Lopian als een van de sleutelfiguren in de Batakoorlog onder leiding van Si Singamangaraja XII.